Gujarat: రాష్ట్రం పేరు చెప్పగానే… పరిశ్రమలు, భారీ పెట్టుబడులు, పోర్టులు, మంచి రోడ్లు, నిరంతర విద్యుత్, పెద్ద పెద్ద కంపెనీలు గుర్తొస్తే… అది గుజరాత్.
కానీ ఇక్కడ ఒక ఆసక్తికరమైన ప్రశ్న ఉంది.
Gujarat నిజంగానే భారతదేశానికి ఒక అభివృద్ధి నమూనాగా మారిందా? లేక “గుజరాత్ మోడల్” (Gujarat Model) అనే మాట ఎక్కువగా రాజకీయంగా ప్రాచుర్యం పొందిందా? ఈ ప్రశ్నకు ఒకే మాటలో సమాధానం చెప్పడం కష్టం. ఎందుకంటే గుజరాత్ కథలో బలమైన ఆర్థిక విజయాలు ఉన్నాయి. అదే సమయంలో ఆరోగ్యం, విద్య, పోషణ వంటి సామాజిక రంగాల్లో విమర్శలు కూడా ఉన్నాయి. మరి అసలు ఈ “గుజరాత్ మోడల్” ఎలా వచ్చింది? ఎందుకు దేశవ్యాప్తంగా ఇంత చర్చ జరిగింది? చూద్దాం.
నరేంద్ర మోదీ (Modi) 2001 నుంచి 2014 వరకు గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న సమయంలో రాష్ట్రంలో కనిపించిన ఆర్థిక పనితీరు, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి, వ్యాపార అనుమతులను సులభతరం చేసే ప్రయత్నాలు, పెట్టుబడులపై దృష్టి వంటి అంశాలను కలిపి “గుజరాత్ మోడల్” అని విస్తృతంగా పిలవడం మొదలైంది. ఆ కాలంలో గుజరాత్ పనితీరును మౌలిక సదుపాయాలు, ఆర్థిక నిర్వహణ, పరిపాలనా జవాబుదారీతనం, వ్యాపార నియంత్రణలను సరళీకరించడం వంటి అంశాలతో కూడా విశ్లేషించారు. కాని మోడి ముఖ్యమంత్రి గా ఉన్నప్పుడు చంద్రబాబు నాయుడు తో పోటీ పడ్డారు. ఆ విషయం స్వయం గా మోడీ నే అనేక సందర్భాలలో బయటపడ్డారు.
ఇందులో మొదటి పెద్ద అంశం — పరిశ్రమలు.
Gujarat కు వ్యాపార చరిత్ర చాలా పాతది. వస్త్ర పరిశ్రమ నుంచి పెట్రోకెమికల్స్ వరకు, రసాయనాలు నుంచి ఔషధ రంగం వరకు, ఆటోమొబైల్ నుంచి ఇంజినీరింగ్ వరకు… అనేక పరిశ్రమలకు రాష్ట్రం కేంద్రంగా ఎదిగింది. ఇక్కడ ప్రభుత్వ వ్యూహం కూడా స్పష్టంగా కనిపించింది. “పెట్టుబడి పెట్టాలంటే గుజరాత్‌కు రండి” అనే సందేశాన్ని దేశీయ, అంతర్జాతీయ కంపెనీలకు బలంగా తీసుకెళ్లారు. “వైబ్రెంట్ గుజరాత్” వంటి పెట్టుబడి సదస్సులు ఈ బ్రాండింగ్‌లో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాయి. అంటే ప్రభుత్వం కేవలం పరిశ్రమలు రావాలని ఎదురుచూడలేదు. పెట్టుబడిదారులను నేరుగా ఆకర్షించే విధానాన్ని అనుసరించింది.
రెండో అంశం — విద్యుత్.
పరిశ్రమలు రావాలంటే భూమి మాత్రమే ఉంటే సరిపోదు. స్థిరమైన విద్యుత్ చాలా కీలకం. గుజరాత్‌లో గ్రామీణ విద్యుత్ వ్యవస్థలో జరిగిన మార్పులు “గుజరాత్ మోడల్” చర్చలో తరచుగా ప్రస్తావించబడ్డాయి. వ్యవసాయ విద్యుత్ సరఫరా, గ్రామీణ గృహ వినియోగ సరఫరాను వేరు చేసే విధానాలు విద్యుత్ నిర్వహణలో ముఖ్యమైన మార్పుగా నిలిచాయి. దీని వల్ల గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో విద్యుత్ సరఫరా నిర్వహణ మెరుగుపడిందనే వాదన బలపడింది.
మూడోది — రోడ్లు, పోర్టులు, లాజిస్టిక్స్.
గుజరాత్‌కు సహజంగా ఒక పెద్ద ప్రయోజనం ఉంది. అది సముద్ర తీర ప్రాంతం. ఒక ఫ్యాక్టరీలో వస్తువు తయారు చేయడం ఒక భాగం మాత్రమే. ఆ వస్తువును దేశంలోకి లేదా విదేశాలకు వేగంగా పంపగలగడం కూడా అంతే ముఖ్యం. అందుకే పోర్టులు, పరిశ్రమల ప్రాంతాలు, హైవేలు, సరకు రవాణా వ్యవస్థలు గుజరాత్ ఆర్థిక మోడల్‌లో కీలకంగా మారాయి. పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న భౌగోళిక స్థానం కూడా గుజరాత్‌ను సముద్ర వాణిజ్యానికి అనుకూలంగా మార్చింది. అంతర్జాతీయ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడంలో ఈ స్థానం ఒక ప్రధాన బలంగా పనిచేసిందని ఆర్థిక విశ్లేషణలు పేర్కొన్నాయి.
నాలుగో అంశం — నీరు మరియు వ్యవసాయం.
Gujarat మొత్తం ఒకేలా పచ్చగా ఉండే రాష్ట్రం కాదు. కచ్, సౌరాష్ట్ర వంటి ప్రాంతాల్లో నీటి సమస్య ఒకప్పుడు చాలా తీవ్రమైన అంశం. ఇక్కడ నర్మదా నీటిని వివిధ ప్రాంతాలకు తీసుకెళ్లే కాలువల వ్యవస్థ, చెక్ డ్యామ్‌లు, నీటి సంరక్షణ, సూక్ష్మ నీటి పారుదల వంటి కార్యక్రమాలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. అంటే గుజరాత్ మోడల్ కేవలం ఫ్యాక్టరీలు, కంపెనీల కథ మాత్రమే కాదు. వ్యవసాయ ఉత్పాదకత, నీటి వినియోగం, గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాలు కూడా ఈ చర్చలో భాగమే.
ఇప్పుడు మరో పెద్ద పేరు — గిఫ్ట్ సిటీ (Gift City)
గాంధీనగర్ సమీపంలో నిర్మించిన “గుజరాత్ ఇంటర్నేషనల్ ఫైనాన్స్ టెక్ సిటీ” దేశ ఆర్థిక రంగంలో ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించింది. గిఫ్ట్ సిటీ అధికారిక సమాచారం ప్రకారం ఇది భారతదేశపు తొలి కార్యాచరణలో ఉన్న స్మార్ట్ సిటీగా పేర్కొనబడుతోంది. అలాగే దేశంలోని తొలి మరియు ప్రస్తుతం ఏకైక అంతర్జాతీయ ఆర్థిక సేవల కేంద్రం — ఐఎఫ్‌ఎస్‌సీ — ఇక్కడే ఉంది. బ్యాంకింగ్, బీమా, పెట్టుబడి నిధులు, ఫిన్‌టెక్, విమానాల లీజింగ్, షిప్ లీజింగ్ వంటి అంతర్జాతీయ ఆర్థిక కార్యకలాపాలను భారత్‌లోనే నిర్వహించేందుకు ఇది ఒక ప్రత్యేక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది. ఇవన్నీ చూసినప్పుడు ఒక విషయం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
Gujaratమోడల్ ప్రధాన బలం — ఆర్థిక వృద్ధిని సృష్టించడానికి పరిశ్రమలు, పెట్టుబడులు, విద్యుత్, రోడ్లు, పోర్టులు, పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలను ఒకే వ్యవస్థగా చూడటం.
అయితే కథ ఇక్కడితో ముగియదు.
ఎందుకంటే ఒక రాష్ట్రం అభివృద్ధి చెందిందా లేదా అని నిర్ణయించేటప్పుడు కేవలం ఫ్యాక్టరీలు ఎంత వచ్చాయి? పెట్టుబడులు ఎంత వచ్చాయి? అనే ప్రశ్నలు మాత్రమే అడగలేం.
ప్రజల ఆరోగ్యం ఎలా ఉంది? పిల్లల పోషణ ఎలా ఉంది? విద్య ఎంత అందుబాటులో ఉంది? ఉన్నత విద్యలో ఎంతమంది చేరుతున్నారు? అనే ప్రశ్నలు కూడా అంతే ముఖ్యం.
ఇక్కడే “Gujarat Model”పై విమర్శలు వచ్చాయి.
నీతి ఆయోగ్‌కు సంబంధించిన గుజరాత్ సామాజిక-ఆర్థిక సూచికల విశ్లేషణలో కొన్ని రంగాల్లో రాష్ట్రం జాతీయ సగటు కంటే మెరుగ్గా ఉన్నప్పటికీ, ఉన్నత మాధ్యమిక విద్య మరియు ఉన్నత విద్యలో నమోదుల నిష్పత్తి వంటి కొన్ని విద్యా సూచికలు జాతీయ సగటు కంటే తక్కువగా నమోదయ్యాయి. అదే సమయంలో జీవన ప్రమాణాలకు సంబంధించిన తాగునీరు, విద్యుత్, పారిశుధ్యం వంటి కొన్ని అంశాల్లో రాష్ట్రం జాతీయ ప్రమాణాల కంటే మెరుగ్గా ఉందని అదే విశ్లేషణ చెబుతోంది.
నీతి ఆయోగ్ బహుముఖ పేదరిక సూచీ ప్రకారం 2015–16 నుంచి 2019–21 మధ్య గుజరాత్‌లో బహుముఖ పేదరికంలో ఉన్న జనాభా వాటా 18.47 శాతం నుంచి 11.66 శాతానికి తగ్గింది. అంటే పురోగతి కనిపించింది. అదే సమయంలో పోషణ, విద్య, జీవన ప్రమాణాలకు సంబంధించిన కొన్ని లోపాలు కొనసాగుతున్నాయని ఆ డేటా చూపిస్తోంది. అందుకే “గుజరాత్ మోడల్ పూర్తిగా సక్సెస్” అని ఒకే వాక్యంలో చెప్పడం కూడా సరైంది కాదు. “గుజరాత్ మోడల్ పూర్తిగా విఫలం” అని చెప్పడం కూడా అందుబాటులో ఉన్న ఆర్థిక, మౌలిక సదుపాయాల ఆధారాలతో సరిపోదు. అసలు విషయం ఏంటంటే…
Gujarat: గుజరాత్ మోడల్ ఒక ప్రత్యేక అభివృద్ధి విధానం.
దాని ప్రధాన దృష్టి — వేగమైన ఆర్థిక వృద్ధి, పెట్టుబడులు, పరిశ్రమలు, మౌలిక సదుపాయాలు, పట్టణీకరణ, వ్యాపారానికి అనుకూలమైన వ్యవస్థ. అందుకే దేశ రాజకీయాల్లో “గుజరాత్ మోడల్” అనే పదం అంత పెద్ద బ్రాండ్‌గా మారింది. కానీ ఒక రాష్ట్రాన్ని పూర్తిగా అంచనా వేయాలంటే ఆర్థిక వృద్ధితో పాటు ఆరోగ్యం, విద్య, పోషణ, ఉపాధి, అసమానతలు వంటి సామాజిక సూచికలను కూడా చూడాల్సిందే. అందుకే చివరిగా ఒక ప్రశ్న.
ఒక రాష్ట్రంలో పెద్ద కంపెనీలు రావడం అభివృద్ధా? మంచి రోడ్లు రావడం అభివృద్ధా? లేక ప్రతి కుటుంబం జీవన ప్రమాణం పెరగడం అభివృద్ధా?
బహుశా పూర్తి అభివృద్ధి అంటే… ఈ మూడూ కలిసి రావడం.
అక్కడే “గుజరాత్ మోడల్”పై అసలు చర్చ మొదలవుతుంది.
